Złota, Zlotha, Slota, Złotnica

Nazwa Złota nie zmieniła się przez 680 lat. Zmieniała się pisownia, a raz czy dwa ktoś pomylił wieś z inną.

Trzynaście zapisów

Najstarsze zapisy to rachunki świętopietrza z lat 1346–1358, o których był odcinek drugi. Kolektor Arnald de Lacaucina zapisywał Złotą co roku. W wydaniu z 1913 roku wygląda to tak: 1346 Złota, 1347 Zlota, 1348 Zlotha, 1349 Zlota, 1350 Zlota, 1351 Złota, 1352 Zlota, 1353 Slota, 1354 Zlota, 1355 Złota, 1356 Zlota, 1357 Złota, 1358 Złota. W rachunkach dziesięciny z lat 1350–1351 raz jeszcze Zlotha.

Łacińska kancelaria nie znała litery ł, więc „Złota” z ł to pisownia wydawcy, Jana Ptaśnika. W rękopisie stało Zlota. Końcówka „-tha” z 1348 roku to moda pisarska, nie wymowa. „Slota” z 1353 roku to najpewniej ucho obcego pisarza, który słyszał polskie „zł” po swojemu. To nasz domysł.

Długosz: dwa słowa w jednym akapicie

Około 1470 roku Jan Długosz spisuje Liber beneficiorum, księgę dochodów diecezji krakowskiej. Hasło o naszej wsi zaczyna od słowa „Zlothnycza”: „Villa habens in se ecclesiam parochialem ligneam, Sancto .... dicatam”. Wieś mająca kościół parafialny drewniany, pod wezwaniem świętego... i tu zostawił puste miejsce. Wezwania nie wpisał. Dziedziców wpisał dwóch: Janusza Mstowskiego herbu Drużyna i Bogdała z braćmi. Kilka linijek dalej pisze, że folwark daje dziesięcinę „plebano in Zlotha”, plebanowi w Złotej. Dwie formy, jeden akapit.

Wydawca Długosza z 1864 roku objaśnił w indeksie, że Zlothnycza to Złota, wieś z kościołem parafialnym koło Czchowa. To on zidentyfikował hasło z naszą wsią. W samym haśle Czchowa nie ma. Dziedzice, których wymienia Długosz, nie zgadzają się z tymi, których znamy z ksiąg sądowych z tych samych lat: Wiernkiem z Bilska i Klemensem Turskim. Albo Długosz pisał z opóźnieniem, albo Mstowski i Bogdal trzymali części, których księgi czchowskie nie odnotowały, albo hasło opisuje inną wieś. Identyfikacja z Czchowem jest prawdopodobna, bo w tej części księgi stoją parafie z tej okolicy, ale pewna nie jest.

Skąd się wzięły „Złotniki”

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego z 1895 roku otwiera hasło zdaniem: „Złota, w XV w. Złotniki i Złotnica”. Złotnica to Długosz. Złotniki to dokument z 1437 roku, w którym Marcusz, kasztelan i wójt królewski w Jaśle, zamienia wójtostwo z Prokopem z Krużlowej na jego wsie „Złotniki i Kramce w obwodzie tuchowskim”. Sam Słownik dodaje od razu, że wydawca Kodeksu dyplomatycznego Polski „mylnie odczytał dokument” i że stąd w druku błędne nazwy. Wieś położona „w obwodzie tuchowskim”, zamieniana na wójtostwo w Jaśle, nie musi być naszą Złotą. Tego dokumentu nie używamy.

Złota, Złotha, Złota

W księgach ziemskich czchowskich z XV wieku, które znamy z wydania Słownika historyczno-geograficznego, wieś jest po prostu Złotą. Wiernek z Bilska pisze się „ze Złotej”, Klemens Turski też. W rejestrze poborowym z 1581 roku: „Fara Złotha. Złota”. W Skorowidzu z 1921 roku: Złota. Przymiotnik od nazwy wsi brzmi „złocki”: potok, nad którym leży wieś, Słownik geograficzny nazywa Złockim, a ksiądz Smoleński w 1888 roku pisze o „plebanach złockich”.

Cudza wieś

Wikipedia i strona gminy podają, że w 1384 roku Złota należała do „Jaśka de Slota”. To pomyłka. Jedyny znany zapis z 1384 roku brzmi: „Jaszek ze Złotej, Włodek, Żegota i Pakosz z Dębian przeciw wdowie po Leonardzie z Gawłowa”. Wydawcy Słownika historyczno-geograficznego dopisali przy Jaszku: powiat wiślicki. Dębiany leżą pod Pińczowem, obok tamtej Złotej, dziś siedziby gminy. Jaszek był stamtąd.

Wsi o nazwie Złota jest w Polsce sześć: nasza pod Czchowem, pod Pińczowem, pod Sandomierzem w gminie Samborzec, pod Skierniewicami w gminie Głuchów, pod Sochaczewem w gminie Rybno i pod Kołem w gminie Olszówka. Długosz opisał dwie z nich, naszą i sandomierską, i ta druga też ma w jego księdze osobne hasło. Przy każdym starym dokumencie ze „Złotą” trzeba najpierw sprawdzić sąsiadów w tekście. Jeśli obok stoją Biskupice, Gnojnik, Biesiadki albo Czchów, to nasza.

Skąd nazwa

Tego nikt nie wie. Żadne opracowanie nazw miejscowych, do którego dotarliśmy, nie zajmuje się naszą Złotą osobno. Złoto, kruszec, nie pojawia się w żadnym dokumencie o wsi. Słownik geograficzny pisze o niej jedno zdanie, które może mieć z nazwą związek: „Grunta są urodzajne, iłowate”. Złota to przymiotnik. Co miał określać, ziemię, wodę w potoku czy kolor pól w sierpniu, dokumenty nie mówią, a my nie będziemy zgadywać.

Co było dalej

Pisownia ustaliła się razem z polszczyzną urzędową. Od XIX wieku Złota jest Złotą w każdym spisie, schematyzmie i na każdej mapie. Zmieniali się właściciele. O nich w następnym odcinku.

Co nie jest pewne: identyfikacja hasła „Zlothnycza” u Długosza z naszą wsią pochodzi od wydawcy z 1864 roku; dokument z 1437 roku o Złotnikach uznajemy za niedotyczący Złotej, ale nie czytaliśmy go w oryginale; wyjaśnienie form „Zlotha” i „Slota” to domysł; etymologia nazwy nie jest opracowana.

Źródło: Monumenta Poloniae Vaticana t. II, wyd. J. Ptaśnik, 1913, nr 267 i 270; J. Długosz, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis t. II, wyd. A. Przezdziecki, Kraków 1864, s. 265–266 i indeks; Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, hasła Gawłów (SP 8, 2672), Bilsko, Gnojnik; A. Pawiński, Źródła dziejowe XIV, 1886, s. 140; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t. XIV, 1895, s. 635; Skorowidz miejscowości RP t. XII, 1925; ks. M. Smoleński, Melsztyn, 1888, s. 65; Wikipedia, strona ujednoznaczniająca Złota.